چرا پروانهها با گرمشدن زمین در حال جابهجایی هستند؟
گرمشدن زمین و تغییرات محیطی باعث شده بسیاری از گونههای پروانه برای یافتن زیستگاه مناسبتر، محدوده جغرافیایی زندگی خود را تغییر دهند. این پدیده در علم، «تغییر یا جابهجایی محدوده پراکنش گونهها» (Species Range Shift) نامیده میشود.
یک پژوهش جهانی جدید، با بررسی بیش از ۶۱۸۰ گزارش از ۵۶۵ مطالعه و ۶۸ ارزیابی تخصصی، وضعیت ۱۷۵۸ گونه پروانه در ۱۰۵ کشور را بررسی کرده است. نتایج نشان میدهد حدود یکدهم گونههای شناختهشده پروانهها تاکنون تغییر محسوسی در محدوده زیست خود داشتهاند.
پروانهها به کجا میروند؟
تصویر ساده این است که با گرمشدن زمین، پروانهها به سمت مناطق سردتر، یعنی عرضهای جغرافیایی بالاتر یا ارتفاعات بیش تر حرکت میکنند؛ اما واقعیت پیچیدهتر است.
حدود ۸۰٪ از گونههای بررسیشده گسترش محدوده جغرافیایی خود را در جهت شمال–جنوب یا شرق–غرب نشان دادهاند. در مقابل، حدود ۲۷٪ کاهش محدوده زیستگاه داشتهاند و ۲۲٪ نیز در امتداد دامنه کوهها به ارتفاعات بالاتر یا پایینتر جابهجا شدهاند. بعضی گونهها چند نوع تغییر را همزمان نشان دادهاند.
دلیل این پیچیدگی آن است که پروانه فقط به دمای مناسب نیاز ندارد. کرم پروانه معمولاً به گیاه میزبان خاصی وابسته است و پروانه بالغ نیز به شهد، پناهگاه، محل مناسب برای تولیدمثل و زیستگاههای بههمپیوسته نیاز دارد. بنابراین اگر دما مناسب باشد ولی گیاه میزبان یا زیستگاه مناسب وجود نداشته باشد، جابهجایی موفقیتآمیز نخواهد بود.
این تغییرات میتوانند بسیار سریع باشند
برخی گونهها در مدت نسبتاً کوتاهی محدوده زندگی خود را گسترش دادهاند. برای مثال، پروانه Tawny Coster که بومی شبهقاره هند است، دامنه پراکنش خود را در جنوبشرق آسیا گسترش داده و حتی به استرالیا رسیده است.در مقابل، بعضی گونهها با کاهش شدید زیستگاه مواجه شدهاند. برای نمونه، Small Blue در بریتانیا طی ۱۵۰ سال حدود ۴۰٪ از زیستگاه خود را از دست داده است. در آلمان نیز تخریب و زه کشی تالابها باعث کاهش زیستگاه Cranberry Fritillary شده است.حتی در مناطق کوهستانی، جهت حرکت همیشه رو به بالا نیست. برای مثال در مکزیک، Painted Lady بین سالهای ۱۹۸۸ تا ۲۰۱۱ حدود ۸۳ متر در سال به سمت ارتفاعات بالاتر حرکت کرده، درحالیکه Queen Butterfly در همان دوره حدود ۳۲ متر در سال به سمت ارتفاعات پایینتر جابهجا شده است.بنابراین تغییرات محدوده پروانهها را نمیتوان صرفاً با این جمله توضیح داد که «حیوانات برای فرار از گرما به سمت قطبها یا ارتفاعات میروند».
علت اصلی چیست؟
در این مطالعه، تغییرات اقلیمی و رخدادهای شدید آبوهوایی مهمترین عوامل مرتبط با تغییر محدوده پروانهها بودند؛ اما تنها عوامل نیستند.
عواملی مانند:
کشاورزی
جنگلزدایی و تغییرات جنگلها
گسترش شهرها
تخریب زیستگاه
از بین رفتن گیاهان میزبان
قطعهقطعهشدن زیستگاهها
نیز نقش مهمی دارند.
وقتی یک زیستگاه بزرگ به قطعات کوچک و جدا از هم تبدیل شود، پروانهها دشوارتر میتوانند بین مناطق حرکت کنند، جفت پیدا کنند و جمعیت پایداری تشکیل دهند.
در کدام مناطق اطلاعات کم تری داریم؟
بخش زیادی از اطلاعات بلندمدت مربوط به اروپا و آمریکای شمالی است، جایی که برنامههای پایش پروانهها توسط متخصصان، داوطلبان و علم شهروندی (Citizen Science) انجام میشود. اما درباره مناطقی مانند آفریقای مرکزی، جنوبشرق آسیا، گینه نو و حوضه آمازون اطلاعات بسیار کم تری وجود دارد؛ درحالیکه این مناطق از غنیترین مناطق جهان از نظر تنوع زیستی هستند.این مسئله اهمیت زیادی دارد، زیرا ممکن است بسیاری از گونههای این مناطق همین حالا نیز در نزدیکی حد تحمل دمایی خود زندگی کنند. بنابراین حتی افزایش نسبتاً اندک دما میتواند بخشی از زیستگاه آنها را نامناسب کند.
پژوهشگران پیشنهاد میکنند برنامههای پایش توسط متخصصان و شهروندان در این مناطق توسعه پیدا کند تا تغییرات جمعیت پروانهها زودتر شناسایی و برای حفاظت از آنها اقدام شود.
چرا این موضوع مهم است؟
پروانهها فقط موجوداتی زیبا نیستند. آنها بخشی از شبکه پیچیده اکوسیستم هستند:
پروانههای بالغ در گردهافشانی نقش دارند.کرمهای پروانه منبع غذایی پرندگان، عنکبوتها و بسیاری از حشرات هستند.تغییر یا کاهش جمعیت پروانهها میتواند نشانهای از تغییر وضعیت گیاهان، مراتع و جنگلها باشد.
از نظر حفاظت از طبیعت، یک مشکل مهم وجود دارد: بسیاری از مناطق حفاظتشده بر اساس نقشههای قدیمیِ محل زندگی گونهها تعیین شدهاند. اما اگر گونهها در اثر تغییر اقلیم جابهجا شوند، این نقشهها ممکن است دیگر با واقعیت زیستبومها مطابقت نداشته باشند.
نتیجه اصلی پژوهش
حفاظت از طبیعت نباید فقط محدود به زیستگاههایی باشد که گونهها در گذشته در آنجا زندگی میکرده اند باید مناطقی را نیز که گونهها احتمالاً در آینده به آنها مهاجرت خواهند کرد و همچنین کریدورهای زیستی ای را که برای رسیدن به این مناطق نیاز دارند، در نظر گرفت.
در غیر این صورت، ممکن است همچنان از «طبیعتِ دیروز» محافظت کنیم، درحالیکه گونهها به دلیل تغییر اقلیم به دنبال «خانههای جدید» هستند و جایی برای رفتن ندارند.
جمعبندی علمی:
تغییر اقلیم در حال بازآرایی جغرافیایی جوامع پروانههاست، اما این جابهجایی حاصل تعامل چند عامل است؛ از دما و بارش گرفته تا تغییر کاربری زمین، دسترسی به گیاهان میزبان و پیوستگی زیستگاهها. بنابراین آینده پروانهها فقط به میزان گرمایش زمین، بلکه به توانایی ما در حفظ و ایجاد زیستگاههای پیوسته و قابل دسترس نیز وابسته است.