نقش عفونت در ابتلا به سرطان

مطالعات جدید نشان می دهد که از هر هشت سرطان، احتمالاً یک مورد در سراسر جهان ناشی از یک عفونت است . بر اساس پژوهش جدید سازمان جهانی بهداشت (WHO)، حدود ۱۲ درصد از کل موارد سرطان در جهان در سال ۲۰۲۴ احتمالاً ناشی از یک عفونت بوده‌اند.

این مطالعه که امروز در مجله لانسه ( ( The Lancet Oncology منتشر شده، تعداد و علل سرطان‌های مختلف را بررسی کرده و به‌طور ویژه نقش عفونت‌ها را مورد مطالعه قرار داده است.

این پژوهش ۲.۳ میلیون مورد جدید سرطان را بررسی کرده و  آنها را به  عفونت مرتبط دانسته است. بیش تر این موارد فقط ناشی از پنج عامل عفونی بوده‌اند:

1-هلیکوباکتر پیلوری (H. pylori): حدود ۴٪

2-ویروس پاپیلومای انسانی (HPV): حدود ۴٪

3-هپاتیت B: حدود ۲٪

4-ویروس اپشتین–بار (EBV): حدود ۱٪

5-هپاتیت C: کم تر از ۱٪

این عفونت‌ها می‌توانند باعث بیش از ۲۰ نوع مختلف سرطان شوند؛ از جمله سرطان‌های معده، کبد، خون و دهانه رحم.

اما عفونت چگونه می‌تواند باعث سرطان شود؟

 آیا  می‌توان از این سرطان‌ها پیشگیری کرد؟

کنترل و پیشگیری از عفونت‌ها در چه قسمت‌هایی می‌تواند به کاهش میزان سرطان کمک کند.

برای درک این موضوع، باید بدانیم عفونت چگونه با سرطان ارتباط پیدا می‌کند. تحقیقات گسترده‌ای مکانیسم‌های مولکولی این ارتباط را بررسی کرده‌اند و اکنون می‌دانیم که عفونت‌ها می‌توانند از راه‌های مختلفی باعث سرطان شوند.

ویروس چگونه می‌تواند باعث سرطان شود؟

یک ویروس می‌تواند، به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم، ژن‌های سلولی را که آلوده کرده است تغییر دهد و آن سلول را مستعد رشد کنترل‌نشده کند؛ در نهایت این فرآیند می‌تواند به سرطان منجر شود.

سه راه اصلی برای این اتفاق وجود دارد:

۱. خاموش کردن سیستم‌های دفاعی سلول

ویروس می‌تواند توانایی سلول را برای از بین بردن خودش مختل کند؛ برای مثال با غیرفعال کردن پروتئین TP53.

یا می‌تواند توانایی سلول برای متوقف کردن تقسیم سلولی را مختل کند؛ برای مثال با غیرفعال کردن پروتئین RB.

یک سلول سالم معمولاً اگر توسط ویروس آلوده شود، تلاش می‌کند با استفاده از این مکانیسم‌ها خودش را از بین ببرد یا جلوی تقسیم خود را بگیرد.

۲. وارد کردن DNA ویروس به DNA سلول

روش دوم این است که ویروس DNA خودش را وارد DNA سلول میزبان می کند.

این اتفاق ممکن است به‌طور تصادفی ژن‌هایی را که مسئول کنترل مرگ سلولی یا تقسیم سلولی هستند مختل کند.

۳. حمل ژن سرطان‌زا توسط خود ویروس

راه سوم این است که خود ویروس دارای ژنی باشد که بتواند باعث سرطان شود؛ به این ژن آنکوژن (oncogene) گفته می‌شود.

در بسیاری از موارد، ویروس این ژن‌ها را به‌طور تصادفی از موجود زنده دیگری دریافت کرده است.

ارتباط بین ویروس‌ها و سرطان در واقع یکی از پایه‌های شکل‌گیری علم مدرن سرطان بوده است و به دانشمندان کمک کرده تا ارتباط مستقیم بین ژنتیک و سرطان را کشف کنند؛ ارتباطی که امروزه برای ما کاملاً شناخته‌شده است.

آیا باکتری‌ها و انگل‌ها هم می توانند باعث بروز سرطان شوند؟

بله، فقط ویروس‌ها نیستند که می‌توانند باعث سرطان شوند. عفونت‌های ناشی از باکتری‌ها یا انگل‌ها نیز می‌توانند خطر سرطان را افزایش دهند.

برای مثال:

هلیکوباکتر پیلوری (H. pylori) که بیش تر به‌خاطر ایجاد زخم معده شناخته می‌شود، می‌تواند با سرطان معده ارتباط داشته باشد. همچنین Opisthorchis viverrini که نوعی انگل کرمی به نام «فلوک کبدی» است، می‌تواند در ایجاد سرطان نقش داشته باشد.

نکته : پیشگیری همیشه بهتر از درمان است

1.  با تغییر سبک زندگی بخشی از  «سرطان ها قابل پیشگیری است».
2. بخشی دیگر از سرطان‌ها، از جمله مواردی که با عفونت ناشی از ویروس و باکتری و انگل در ارتباط هستند نیز با شناسایی و مداخله به موقع به طور معناداری  قابل پیشگیری اند .

سوال: چطور می توان پیشگیری کرد؟

من پیشگیری را در چند سطح می ‌بینم:

۱. پیشگیری از عفونت‌های سرطان‌زا. این قسمت واقعاً ارزشمند است.

مثلاً:

HPV → واکسیناسیون و غربالگری مناسب

هپاتیت B → واکسن

هپاتیت B و C → تشخیص و درمان مناسب

H. pylori → تشخیص و در صورت مثبت بودن، درمان ریشه‌کنی

یک نکته خیلی مهم درباره H. pylori

H. pylori یک عفونت نسبتاً شایع است، اما داشتن H. pylori به معنی این نیست که فرد حتماً سرطان معده می‌گیرد. موضوع این است که عفونت مزمن می‌تواند التهاب و آسیب طولانی‌ مدت در معده ایجاد کند و در بعضی افراد، طی سال‌ها، زنجیره‌ای از تغییرات سلولی ایجاد شود که خطر سرطان معده را افزایش می‌دهد.

بنابراین اگر کسی H. pylori داشته باشد، تشخیص و درمان آن می‌تواند یک اقدام منطقی برای کاهش خطر باشد؛ البته این که چه کسانی باید آزمایش شوند و بعد از درمان چگونه تأیید شود که عفونت ریشه‌کن شده، باید بر اساس شرایط فرد و نظر پزشک انجام شود. اینها اقداماتی هستند که برخلاف بسیاری از عوامل دیگر سرطان زا ، قابل شناسایی و قابل مداخله‌اند. به نظر من این یکی از امیدوارکننده‌ترین بخش‌های علم سرطان است: بعضی عوامل خطر سرطان برخلاف بسیاری از عوامل ژنتیکی، قابل شناسایی، قابل پیشگیری و قابل درمان هستند.

۲. غربالگری

این حتی از پیشگیری از بعضی عفونت‌ها هم مهم‌تر است.

چون هدف غربالگری فقط جلوگیری از سرطان نیست؛ بلکه می‌تواند سرطان را در مرحله‌ای که هنوز کوچک یا قابل درمان‌تر است پیدا کند.

برای مثال، غربالگری HPV و ضایعات پیش‌سرطانی دهانه رحم نمونه بسیار خوبی از این موضوع است. توصیه می شود که خانم ها بخصوص از سنی مشخص  به بعد حتما به صورت دوره ای چکاپ های خود را انجام دهند.

۳. سبک زندگی

عفونت‌ها فقط بخشی از داستان هستند. سیگار، مصرف زیاد الکل، اضافه‌وزن، کم‌تحرکی، بعضی عوامل غذایی و قرار گرفتن در معرض برخی مواد سرطان‌زا نیز در این امر نقش دارند.

بنابراین حتی اگر کسی تمام عفونت‌های شناخته‌شده سرطان‌زا را کنترل کند، هنوز همه خطر سرطان از بین نمی‌رود.

چک‌لیست پیشگیری از سرطان :

۱. پستان:

ماموگرافی از ۴۰ سالگی به بعد در افراد با ریسک متوسط، طبق توصیه USPSTF، هر ۲ سال یک‌بار توصیه می‌شود. اگر توده، تغییر پوست یا نوک پستان، ترشح خونی یا تغییر جدیدی دارید، منتظر ماموگرافی دوره‌ای نمانید و بررسی پزشکی انجام دهید.

۲. روده بزرگ :

غربالگری سرطان کولورکتال از ۴۵ سالگی برای افراد با ریسک متوسط توصیه می‌شود. گزینه‌ها شامل تست مدفوع سالانه یا کولونوسکوپی با فاصله بیش تر هستند.

۳. دهانه رحم و HPV:

HPV یکی از مهم‌ترین عفونت‌های سرطان‌زا است و سرطان دهانه رحم تا حد زیادی با واکسیناسیون و غربالگری قابل پیشگیری است. برای زنان ۳۰ تا ۶۵ سال، بسته به راهنمای مورد استفاده، می‌توان از تست HPV پرخطر، پاپ‌اسمیر یا ترکیب آنها در فواصل مشخص استفاده کرد. حتی اگر واکسن HPV نزده باشی، غربالگری همچنان مهم است.

۴. هپاتیت B و C:

این دو مورد ارزش بررسی دارند، چون عفونت مزمن آنها می‌تواند خطر سرطان کبد را افزایش دهد. WHO نیز هپاتیت B و C را از عفونت‌های مهم سرطان‌زا می‌داند.

۵. H. pylori:

اگر سابقه زخم معده، التهاب معده، سوءهاضمه مداوم، سابقه خانوادگی سرطان معده یا عوامل خطر دیگر دارید حتما آندوسکوپی را انجام دهید. اگر مثبت باشد، درمان ریشه‌کنی آن می‌تواند یکی از اقدامات منطقی برای کاهش خطر بیماری‌های معده باشد.

۶. سیگار:

اگر مصرف می‌شود، ترک سیگار از مؤثرترین کارهایی است که برای کاهش خطر سرطان می‌توان انجام داد.

WHO می‌گوید عوامل قابل اصلاحی مثل دخانیات، الکل، وزن بالا، تغذیه نامناسب و کم‌تحرکی بخش قابل توجهی از بار سرطان را تشکیل می‌دهند. در مجموع، WHO برآورد می‌کند حدود ۳۸٪ از سرطان‌ها در حال حاضر با پرهیز از عوامل خطر و اجرای راهکارهای پیشگیری مبتنی بر شواهد قابل پیشگیری‌اند.

۷. وزن، فعالیت بدنی و تغذیه . لازم نیست که حتما رزیم  رژیم سختی باشد.

به‌طور کلی:

فعالیت بدنی منظم

حفظ وزن مناسب

سبزیجات، میوه، و مصرف بیش تر حبوبات و غلات کامل

مصرف کم تر گوشت‌های فرآوری‌شده

عدم مصرف الکل

عدم مصرف دخانیات

این‌ موارد  شاید ساده به نظر برسند، اما از نظر علمی بسیار مهم‌تر از بسیاری از «آزمایش‌های پیشگیری از سرطان» هستند.