سرفه‌ای که دست‌بردار نیست؛
چرا ممکن است هفته‌ها یا ماه‌ها بعد از یک بیماری تنفسی همچنان سرفه کنیم؟
چرا این روزها همه سرفه می‌کنند؟
آخرین باری که وارد یک فضای عمومی شدی و صدای سرفه کسی را نشنیدی، کی بود؟ بعد از سه سالی که در دوران کرونا با شنیدن صدای سرفه ناخودآگاه نگران می‌شدیم، حالا شنیدن این همه سرفه در اطرافمان کمی عجیب و حتی گاهی خجالت‌آور شده است؛ به‌خصوص اگر خودمان کسی باشیم که مدام سرفه می‌کنیم!
اما یک نکته امیدوارکننده وجود دارد: تو تنها کسی نیستی که چنین تجربه‌ای دارد.
سرفه‌های طولانی‌مدت پس از ابتلا به عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی، بسیار شایع‌تر از چیزی هستند که تصور می‌کنیم. متأسفانه با افزایش شیوع آنفلوآنزای فصلی، کووید ۱۹ و ویروس سنسیشیال تنفسی (RSV)، تعداد افرادی که با سرفه‌های طولانی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، بیش تر شده است. سرفه یکی از علائم رایج این عفونت‌هاست و سالانه حدود ۳۰ میلیون مراجعه به مطب پزشکان در آمریکا به دلیل شکایت از سرفه انجام می‌شود. حدود ۴۰ درصد این افراد سرانجام به مطب متخصصان ریه مراجعه می‌کنند. با توجه به شیوع گسترده سرفه‌های ماندگار، شاید تصور کنیم علم پزشکی فهرست بلندبالایی از درمان‌های مؤثر برای آن دارد.
اما متأسفانه همه‌چیز به علت سرفه بستگی دارد.
با این حال، سرفه‌ای که پس از یک عفونت تنفسی فوقانی باقی می‌ماند، معمولاً با گذشت زمان برطرف می‌شود. آلرژی، مشکلات سینوسی، بعضی داروها، آسم و برونشیت از جمله عواملی هستند که می‌توانند باعث سرفه مزمن شوند.
سرفه چگونه در بدن اتفاق می‌افتد؟
پزشکان مدت‌هاست به دنبال پاسخ این سؤال هستند که چرا مدت‌زمان باقی‌ماندن سرفه پس از یک عفونت ویروسی یا باکتریایی در افراد مختلف تا این اندازه متفاوت است. احتمالاً پاسخ این موضوع به تفاوت‌های فردی بدن انسان مربوط می‌شود؛ برای مثال، افرادی که به آسم یا برونشیت مزمن مبتلا هستند، ممکن است مدت بیش تری سرفه کنند. بعضی بیماران برای مدت طولانی دچار سرفه می‌شوند، در حالی که برخی دیگر خیلی زود از شر آن خلاص می‌شوند؛ بدون اینکه همیشه بتوان دلیل مشخصی برای این تفاوت پیدا کرد.
اما مکانیزم سرفه دقیقاً چگونه است؟
سرفه نتیجه یک فرایند پیچیده است که با ارسال پیام‌های الکتریکی میان اعصاب موجود در مجاری تنفسی، بینی و گلو آغاز می‌شود. دو نوع گیرنده عصبی می‌توانند در پاسخ به محرک‌های بیرونی، واکنش سرفه را فعال کنند:
1\. گیرنده‌های شیمیایی (Chemoreceptors):
این گیرنده‌ها به بوها، گازها و بخارات تحریک‌کننده واکنش نشان می‌دهند.
مثلاً وقتی فلفل تند را در ماهیتابه داغ سرخ می‌کنی و ناگهان بوی تند آن وارد بینی‌ات می‌شود و به سرفه می‌افتی، این گیرنده‌ها در حال فعالیت هستند!
2\. گیرنده‌های مکانیکی (Mechanoreceptors):
این گیرنده‌ها به محرک‌های فیزیکی و تماس مواد تحریک‌کننده مانند گردوغبار واکنش نشان می‌دهند. وقتی این اعصاب تحریک می‌شوند، گلو بسته می‌شود و فشار داخل قفسه سینه افزایش پیدا می‌کند.
در نهایت، هوای داخل ریه‌ها همراه با مخاط با سرعتی نزدیک به ۸۰۰ کیلومتر در ساعت به بیرون پرتاب می‌شود! بله، سرفه یکی از واکنش‌های بسیار قدرتمند و سریع بدن انسان است.
چرا بعد از بهبودی، سرفه همچنان ادامه پیدا می‌کند؟
اینجا به بخش جالب و علمی ماجرا می‌رسیم! مطالعات نشان داده‌اند که عفونت‌های ویروسی می‌توانند حساسیت همین اعصاب تنفسی را تغییر دهند.
هنگامی که به یک عفونت ویروسی مبتلا می‌شویم، فرایند التهاب در بدن آغاز می‌شود و مولکولی به نام برادی‌کینین (Bradykinin) تولید می‌شود. این مولکول در ایجاد احساس نیاز به سرفه نقش دارد. از طرف دیگر، خود ویروس نیز می‌تواند تغییراتی در فعالیت ژن‌ها ایجاد کند که باعث افزایش حساسیت مسیرهای عصبی مرتبط با سرفه می‌شود. در نتیجه، اعصاب تنفسی بیش از حد معمول تحریک‌پذیر می‌شوند و حتی محرک‌های کوچک هم می‌توانند باعث سرفه شوند. اما وقتی مرحله حاد عفونت تمام می‌شود و حال عمومی فرد رو به بهبود می‌رود، بدن شروع به ترمیم آسیب‌هایی می‌کند که التهاب به مجاری تنفسی و ریه‌ها وارد کرده است. در جریان این ترمیم، واکنش عصبی سرفه نیز به‌تدریج آرام می‌شود.
فرایندهای مولکولی که باعث سرفه و عطسه مکرر شده بودند، کم‌کم فروکش می‌کنند و بدن به وضعیت طبیعی بازمی‌گردد.
البته این اتفاق در همه افراد با سرعت یکسانی رخ نمی‌دهد. به همین دلیل ممکن است عفونت تمام شده باشد، اما سرفه همچنان باقی بماند!
از کجا بفهمیم سرفه بیش از حد طول کشیده است؟
پزشکان برای بررسی بهتر سرفه، آن را بر اساس مدت‌زمان به سه گروه تقسیم می‌کنند:
نوع اول : سرفه حاد (Acute Cough) کم تر از ۳ هفته
این همان سرفه‌ای است که معمولاً هنگام ابتلا به یک عفونت ویروسی فعال مانند سرماخوردگی تجربه می‌کنیم.
نوع دوم: سرفه تحت‌حاد (Subacute Cough) از ۳ تا ۸ هفته
سرفه‌ای که پس از بهبودی از عفونت تنفسی همچنان ادامه دارد. سرفه پس از عفونت (Postinfectious Cough) در این گروه قرار می‌گیرد.
نوع سوم: سرفه مزمن (Chronic Cough) بیش تر از ۸ هفته در بزرگسالان
این نوع سرفه نیازمند بررسی دقیق‌تر پزشکی است.
شایع‌ترین علت‌های سرفه مزمن عبارت‌اند از:
* آسم
* ترشحات پشت حلق (Postnasal Drip)
* رفلاکس معده به مری
نکته مهم این است که سرفه پس از عفونت می‌تواند هفته‌ها یا حتی ماه‌ها ادامه داشته باشد و در بعضی موارد به سرفه مزمن تبدیل شود.
سرفه پس از کرونا چقدر شایع است؟
بر اساس شواهدی که نویسنده در زمان انتشار مقاله به آنها اشاره کرده، حدود ۲٫۵ درصد افرادی که به کووید ۱۹ مبتلا شده‌اند، پس از عفونت دچار سرفه مزمن شده‌اند. این عدد شاید در نگاه اول کوچک به نظر برسد، اما وقتی تعداد مبتلایان بسیار زیاد باشد، به معنای جمعیت بزرگی از افراد دارای سرفه ماندگار است.
آیا درمان قطعی برای این سرفه‌ها وجود دارد؟ متأسفانه همیشه نه!
انجمن متخصصان قفسه سینه آمریکا و انجمن تنفسی اروپا دستورالعمل‌هایی برای تشخیص و درمان سرفه منتشر کرده‌اند. اما شواهد علمی درباره اثربخشی بسیاری از درمان‌ها همچنان محدود است. نکته جالب این است که تقریباً نیمی از بیماران بدون دریافت هیچ درمان خاصی، به‌تدریج بهبود پیدا می‌کنند.
برای افرادی که سرفه‌شان برطرف نمی‌شود، بعضی درمان‌ها ممکن است کمک‌کننده باشند؛ از جمله:
* اسپری‌های استنشاقی
* داروهای کورتونی
* برخی داروهای ضدسرفه
البته انتخاب درمان باید بر اساس علت سرفه و شرایط بیمار انجام شود.
اما درباره کودکان، شواهد درمانی حتی محدودتر است. مطالعات نشان داده‌اند که داروهای ضدسرفه بدون نسخه و آنتی‌هیستامین‌ها در کودکان، اثربخشی بیش تری از دارونما (Placebo) نداشته‌اند.
عسل؛ یک راهکار ساده و طبیعی
بسیاری از افراد معتقدند عسل می‌تواند سرفه را آرام کند. جالب است بدانیم که برای این باور، شواهد علمی محدودی هم وجود دارد. در یک مطالعه مشخص شد که مصرف عسل طی یک دوره سه‌روزه، در تسکین سرفه مؤثرتر از دارونما بوده است. البته عسل درمان قطعی سرفه نیست و نباید جایگزین بررسی علت اصلی آن شود.
چه زمانی سرفه می‌تواند نشانه یک مشکل جدی باشد؟
اگرچه بیش تر سرفه‌های پس از عفونت به‌مرور برطرف می‌شوند، اما بعضی علائم را نباید نادیده گرفت.
علائم هشداردهنده
* کاهش وزن سریع و غیرقابل‌توضیح
* سرفه همراه با خون
* تعریق شبانه
* تولید مقدار زیادی خلط
* سرفه طولانی و مداوم که علت آن مشخص نیست
در صورت مشاهده این علائم باید به پزشک مراجعه کرد.
حتی اگر علامت هشداردهنده‌ای وجود نداشته باشد، نگرانی درباره سرفه طولانی به‌تنهایی دلیل کافی برای مراجعه به پزشک و دریافت راهنمایی است.
پیام اصلی:
بدن انسان حتی پس از شکست دادن یک عفونت، به زمان نیاز دارد تا آسیب‌های ناشی از التهاب را ترمیم کند. گاهی ویروس از بدن رفته، تب و گلودرد تمام شده و فرد احساس سلامتی می‌کند؛ اما اعصاب دستگاه تنفسی هنوز حساس و تحریک‌پذیر هستند. در چنین شرایطی، سرفه می‌تواند مدتها پس از پایان بیماری ادامه پیدا کند. پس همیشه ادامه سرفه به معنای ادامه عفونت نیست؛ گاهی بدن فقط هنوز مشغول بازسازی و بازگشت به وضعیت طبیعی است.
نکته: سرفه طولانی را نباید بدون بررسی، صرفاً به حساسیت باقی‌مانده اعصاب نسبت داد؛ گاهی علت‌هایی مثل آسم، رفلاکس یا مشکلات دیگر نیاز به درمان اختصاصی دارند.