خطر طاعون تا چه حد جدی است؟
مرگ سیاه : طاعون
مرگ پژوهشگر روسیِه از طاعون؛ توضیح یک میکروب‌شناس
اطلاعات متناقض درباره مرگ یکی از کارکنان آزمایشگاهی در یک مؤسسه تحقیقاتی طاعون در روسیه، نگرانی‌هایی را درباره احتمال گسترش طاعون ریوی برانگیخته است. پس از آن که داریا شیپیلووا، کارمند ۲۸ ساله این مرکز، هنگام کار بیمار شد و سرانجام در تاریخ ۲ اکتبر درگذشت، نزدیک به ۲۰۰ نفر در منطقه سیبری قرنطینه شدند. شرایط دقیق مرگ او هنوز مشخص نیست. یکی از مقام‌های ارشد روسیه هفته گذشته در شبکه‌های اجتماعی نوشت که شیپیلووا «بر اثر طاعون فوت کرده است»، اما بعداً پست خود را ویرایش کرد و واژه «احتمالاً» را به آن افزود.نهاد ناظر بر سلامت روسیه از آن زمان اعلام کرده است که او بر اثر «ذات‌الریه با علت ناشناخته» درگذشته است.
گزارش‌های رسانه‌های محلی حاکی از آن بود که او پس از وقوع حادثه‌ای در آزمایشگاهی که در آن کار می‌کرد، به عفونت مبتلا شده است. این آزمایشگاه، مؤسسه تحقیقاتی مبارزه با طاعون سیبری و خاور دور در ایرکوتسک است. بااین‌حال، این گزارش‌ها تأیید نشده‌اند.
طاعون چیست و چگونه منتقل می‌شود؟چند نوع طاعون وجوددارد؟ آیا باید نگران باشیم؟
طاعون بیماری‌ای است که عامل آن باکتری Yersinia pestis است. این باکتری معمولاً در جوندگانی زندگی می‌کند که روی زمین زندگی می‌کنند؛ مانند موش‌ها و سگ‌های دشتی. بااین‌حال، می‌تواند انسان را نیز آلوده کند. این باکتری،( (Yersinia pestis، می‌تواند سه نوع متفاوت از طاعون را ایجاد کند.
1-طاعون خیارکی (Bubonic plague) که از طریق کک‌ها و از حیوانات به انسان منتقل می‌شود و باعث تورم غدد لنفاوی می‌شود. این تورم‌ها «خیارک» نامیده می‌شوند. علائم دیگر شامل تب، سردرد، لرز و ضعف هستند. اگر آنتی‌بیوتیک استفاده نشود، طاعون خیارکی می‌تواند ظرف چند روز باعث مرگ شود. حدود ۳۰ تا ۶۰ درصد افرادی که به این نوع طاعون مبتلا می‌شوند، جان خود را از دست می‌دهند.
2-طاعون خونی یا عفونت خونی (Septicemic plague) زمانی رخ می‌دهد که طاعون خیارکی درمان نشود؛ و باکتری مستقیماً به جریان خون وارد شود. این نوع طاعون باعث خون‌ریزی در اندام‌های بدن می‌شود. عفونت شدید خون، یعنی سپتی‌سمی، از عوارض ان است.
3-طاعون ریوی (Pneumonic plague) همان نوعی از بیماری است که می تواند عامل مرگ شیپیلووا در سیبری بوده باشد اما هنوز تایید نشده است . گفته می شود که ظرفی حاوی میکروب در دست او بوده و به زمین افتاده و شکسته است و باکتری بدین ترتیب از طریق دراپلت (قطرات هوایی ) وارد ریه او شده است .
بعضی ها معتقدند طاعون از فرد به فرد منتقل نمی شود . این سخنی است نادرست
طاعون ریوی ممکن است زمانی ایجاد شود که طاعون خیارکی به ریه‌ها گسترش پیدا کند. بااین‌حال، این نوع طاعون می‌تواند از طریق قطرات بسیار ریز تنفسی از فردی به فرد دیگر نیز منتقل شود.
طاعون ریوی نادرترین شکل طاعون، اما شدیدترین نوع آن است. اگر درمان نشود، میزان مرگ‌ومیر آن می‌تواند به ۱۰۰ درصد برسد. علاوه بر سایر علائم، طاعون ریوی باعث ذات‌الریه شدید نیز می‌شود؛ یعنی عفونت ریه‌ها که در این مورد، عامل آن باکتری است.
درقرن چهاردهم طاعون تمام اروپا را فرا گرفت و به طاعون سیاه معروف شد . در اثر آن میلیون ها نفر جان خود را از دست دادند و جمعیت اروپا نصف شد.
طاعون خیارکی مسئول مرگ ده‌ها میلیون نفر در منطقه مدیترانه غربی در فاصله سال‌های ۵۴۱ تا ۷۵۰ میلادی بود. این همه‌گیری به نام «طاعون ژوستینین» شناخته می‌شود. همچنین طاعون در قرون وسطی باعث مرگ حداکثر نیمی از جمعیت اروپا شد. این فاجعه تاریخی به نام «مرگ سیاه» شناخته می‌شود.
آیا طاعون قابل درمان است؟
خوشبختانه بله. یک دوره درمان آنتی‌بیوتیکی به مدت ۱۰ تا ۱۴ روز، چه به‌صورت خوراکی و چه از طریق تزریق وریدی، می‌تواند طاعون را درمان کند؛ به شرط آنکه درمان مدت کوتاهی پس از ابتلا آغاز شود.
بااین‌حال، از سال ۱۹۹۵ تاکنون چندین سویه از باکتری طاعون که به آنتی‌بیوتیک‌ها مقاوم هستند، در طبیعت شناسایی شده‌اند.
همچنین در دهه ۱۹۸۰، دانشمندان اتحاد جماهیر شوروی سویه‌های مقاوم این باکتری را در آزمایشگاه مهندسی کردند(یعنی به صورت آزمایشگاهی آن را تولید کردند). این سابقه تاریخی، مبنای برخی سناریوهای فرضی درباره استفاده از عوامل بیماری‌زا در جنگ‌های بیولوژیک شده است.
تا چه اندازه باید نگران باشیم؟
در تاریخ تنها یک همه‌گیری بزرگ و مستند از طاعون ریوی گزارش شده است؛ این همه‌گیری در دهه ۱۹۱۰ میلادی در چین رخ داد. هنوز اطلاعات زیادی درباره مورد سیبری در دست نیست. اما در حال حاضر، شواهد اندکی وجود دارد که نگرانی جدی درباره وقوع یک همه‌گیری محلی یا یک همه‌گیری جهانی را توجیه کند.
در بیانیه‌ای که روز دوشنبه منتشر شد، سازمان جهانی بهداشت اعلام کرد که از گزارش‌های مربوط به مرگ یک کارمند آزمایشگاهی در ایرکوتسک بر اثر «ذات‌الریه شدید» آگاه است، اما علت مرگ هنوز به‌طور رسمی تأیید نشده است.
سازمان جهانی بهداشت همچنین اعلام کرد:
«بر اساس اطلاعات غیررسمی موجود، خطر بهداشت عمومی برای جمعیت عمومی پایین به نظر می‌رسد. ارزیابی خطر پس از دریافت اطلاعات بیش تر به‌روزرسانی خواهد شد.» برای ارزیابی این خطر، دسترسی به اطلاعات شفاف درباره چگونگی بیمار شدن و مرگ شیپیلووا ضروری خواهد بود.
-آیا ممکن است طاعون دوباره به یک بیماری فراگیر تبدیل شود؟
از نظر علمی، بله؛ اما این به معنی آن نیست که چنین اتفاقی در حال رخ دادن است.
باکتری Yersinia pestis هنوز در بعضی جمعیت‌های جانوری وجود دارد. بنابراین، طاعون بیماری‌ای نیست که از روی زمین ریشه‌کن شده باشد. بااین‌حال، بین وجود یک عامل بیماری‌زا در طبیعت و وقوع یک همه‌گیری بزرگ تفاوت بسیار مهمی وجود دارد.
برای انتشار گسترده بیماری باید عواملی مانند اینها در کنار هم قرار بگیرند:
انتقال مؤثر باکتری بین افراد یا از حیوانات به انسان.
تشخیص دیرهنگام موارد ابتلا.
تأخیر در شروع درمان مناسب.
وجود شرایطی که انتقال بیماری را تسهیل کند.
در طاعون ریوی، انتقال انسان به انسان ممکن است، اما معمولاً از طریق تماس نزدیک با فرد مبتلا و قطرات تنفسی او اتفاق می‌افتد؛ این باکتری مانند بعضی ویروس های تنفسی از جمله کرونا نمی تواند به راحتی منتقل شود.
. آیا طاعون ریوی همیشه کشنده است؟
خیر. ولی این بخش نیاز به دقت دارد.
اگر طاعون ریوی درمان نشود، میزان مرگ‌ومیر ممکن است به ۱۰۰ درصد برسد. این عبارت به خطر بسیار بالای بیماری درمان‌نشده اشاره دارد، نه این که هر فرد مبتلا الزاماً فوت می‌کند. نکته بسیار مهم این است که تشخیص سریع و شروع فوری آنتی‌بیوتیک مناسب می‌تواند جان بیمار را نجات دهد.
اگر فردی پس از تماس پرخطر با طاعون دچار تب، ضعف شدید، سرفه یا تنگی نفس شود، نباید برای مشاهده روند بیماری در خانه منتظر بماند؛ باید فوراً ارزیابی پزشکی دریافت کند و سابقه تماس احتمالی را به پزشک بگوید.
-آیا این خبر برای ما که در منطقه قفقاز و خاورمیانه زندگی می کنیم نگران‌کننده است؟
در این گزارش، نه مرگ ناشی از طاعون به‌طور قطعی تأیید شده، نه نشت آزمایشگاهی ثابت شده و نه انتقال گسترده انسان به انسان گزارش شده است. بنابراین، در حال حاضر دلیلی برای ترس از ابتلای روزمره به طاعون بر اساس این خبر وجود ندارد.
اقدامات لازم:
در مورد بیماری‌های عفونی، اقدامات مؤثر و مبتنی بر شواهد، مانند کاهش تماس پرخطر، تشخیص زودهنگام و درمان مناسب، اهمیت دارند.
جمع‌بندی نهایی:
1\. طاعون هنوز وجود دارد، اما یک بیماری شناخته‌شده و قابل درمان است؛ به‌خصوص اگر درمان به‌موقع آغاز شود.
2\. طاعون ریوی می‌تواند بسیار خطرناک باشد و انتقال انسان به انسان دارد، اما هر مورد ذات‌الریه یا هر مرگ در یک آزمایشگاه به معنی شیوع طاعون نیست.
مهم‌ترین مسئله در این خبر، نامشخص بودن علت مرگ و نبود اطلاعات شفاف درباره احتمال حادثه آزمایشگاهی است؛ نه وجود شواهد قطعی از آغاز یک همه‌گیری.
بهترین کار در حال حاضر تعقیب کردن اخبار مربوطه است بدون ترس و وحشت.