افزایش مواد شیمیایی همیشگی در بدن نهنگها و دلفینها
این مقاله درباره یکی از مهمترین مشکلات زیستمحیطی جهان، یعنی آلودگی اقیانوسها به مواد شیمیایی موسوم به «مواد شیمیایی همیشگی» (PFAS) است. پژوهش جدید نشان میدهد که میزان این مواد در بدن نهنگها و دلفینها از سال ۲۰۰۰ تاکنون به طور مداوم افزایش یافته است؛ موضوعی که نشان میدهد حتی دورافتادهترین نقاط اقیانوسها نیز از آلودگی انسان در امان نماندهاند.
PFAS گروه بزرگی از بیش از ۱۴۰۰ ماده شیمیایی هستند که در تولید بسیاری از وسایل روزمره مانند ظروف نچسب، لباسهای ضدآب، فرشهای ضدلک، بستهبندی مواد غذایی، کفهای آتشنشانی و محصولات صنعتی استفاده میشوند. ویژگی اصلی این مواد مقاومت بسیار زیاد آنها در برابر تجزیه است؛ به همین دلیل پس از ورود به طبیعت تقریباً از بین نمیروند و ممکن است دهها سال در محیط باقی بمانند. به همین علت به آنها «مواد شیمیایی همیشگی» گفته میشود.
این ترکیبات از طریق پساب کارخانهها، فاضلاب شهری، روانآبهای صنعتی و سایر منابع وارد رودخانهها و سپس اقیانوسها میشوند. موجودات بسیار ریز دریایی ابتدا این مواد را جذب میکنند، سپس ماهیها از این موجودات تغذیه میکنند و در نهایت نهنگها و دلفینها که شکارچیان رأس زنجیره غذایی هستند، مقدار زیادی از این مواد را در بدن خود انباشته میکنند. در هر مرحله از زنجیره غذایی، غلظت PFAS بیشتر میشود؛ بنابراین بزرگترین شکارچیان دریایی بیشترین میزان آلودگی را دارند.
پژوهشگران با بررسی نتایج مطالعات انجامشده در نقاط مختلف جهان و مقایسه نمونههای بافت کبد نهنگها و دلفینها دریافتند که غلظت PFAS در این جانوران طی دو دهه گذشته در سطح جهان افزایش یافته است. بیشترین میزان آلودگی در اقیانوس آرام مشاهده شد و دلفینهای گوژپشت بیشترین غلظت این مواد را در بدن خود داشتند. همچنین مشخص شد که دلفینها و گرازماهیهایی که نزدیک سواحل، شهرها و مناطق صنعتی زندگی میکنند، بیشتر از گونههایی که در اقیانوسهای دوردست زندگی میکنند، در معرض این آلودگی قرار دارند.
اهمیت این یافتهها در این است که نهنگها و دلفینها به عنوان شاخص سلامت اقیانوسها شناخته میشوند. این جانوران عمر طولانی دارند، در مناطق وسیعی زندگی میکنند و در رأس زنجیره غذایی قرار دارند. بنابراین اگر در بدن آنها مقدار زیادی مواد سمی یافت شود، به این معناست که کل اکوسیستم دریایی تحت تأثیر آلودگی قرار گرفته است.
مطالعات انجامشده روی انسانها و حیوانات آزمایشگاهی نشان داده است که PFAS میتواند باعث کاهش عملکرد سیستم ایمنی، اختلالات هورمونی، مشکلات باروری و اختلال در رشد شود. هرچند هنوز اثر دقیق این مواد بر نهنگها و دلفینها به طور کامل مشخص نیست، اما برخی تحقیقات تغییراتی در سیستم ایمنی دلفینها مشاهده کردهاند که احتمالاً با قرار گرفتن در معرض این مواد مرتبط است. از آنجا که این جانوران همزمان با تغییرات اقلیمی، آلودگی صوتی و سایر آلایندهها نیز روبهرو هستند، بررسی اثرات دقیق PFAS بر آنها بسیار دشوار است.
یکی دیگر از یافتههای مهم این پژوهش آن است که دلفینها و نهنگهای ماده بخشی از این مواد را در دوران بارداری و شیردهی به نوزادان خود منتقل میکنند. در نتیجه، نوزادان از همان ابتدای زندگی در معرض این آلایندههای خطرناک قرار میگیرند. در مقابل، نرها چون امکان انتقال این مواد را ندارند، معمولاً در طول عمر خود غلظت بیشتری از PFAS را در بدنشان انباشته میکنند.
پژوهشگران همچنین تأکید میکنند که اطلاعات موجود درباره وضعیت آلودگی نهنگها و دلفینها در برخی مناطق جهان، از جمله هند، اندونزی و بخشهایی از آفریقا، هنوز بسیار محدود است و برای شناخت وضعیت واقعی این مناطق به تحقیقات بیشتری نیاز است.
آلودگی ناشی از PFAS یکی از بزرگترین چالشهای زیستمحیطی عصر حاضر است. آنها معتقدند که باید پایش این مواد ادامه یابد، قوانین سختگیرانهتری برای تولید و استفاده از آنها وضع شود و از ورودشان به محیط زیست جلوگیری گردد. تجربه موفق ممنوعیت مواد تخریبکننده لایه اوزون و همچنین کاهش برخی ترکیبات قدیمی PFAS در دریای مدیترانه پس از محدودیتهای اتحادیه اروپا نشان میدهد که اقدام هماهنگ جهانی میتواند مؤثر باشد. با این حال، از آنجا که سطح کلی این مواد در بدن نهنگها و دلفینها همچنان در حال افزایش است، تلاشهای کنونی کافی نیست و اقدامات گستردهتری برای حفاظت از اقیانوسها و حیات دریایی ضروری است.
حرف اخر:
آلودگی ناشی از فعالیتهای انسانی دیگر تنها محدود به شهرها و مناطق صنعتی نیست؛ بلکه حتی بزرگترین پستانداران دریایی که در دورافتادهترین بخشهای اقیانوس زندگی میکنند نیز از آن آسیب میبینند. بنابراین حفاظت از اقیانوسها نیازمند کاهش جدی استفاده از مواد شیمیایی ماندگار و همکاری بینالمللی برای جلوگیری از ورود آنها به محیط زیست است.