آتش‌سوزی‌های گسترده تالاب‌های اندونزی در پی پدیده اِل‌نینو؛
خفگی منطقه زیر دود سمی و آزاد شدن کربنی که قرن‌ها در دل زمین ذخیره شده بود
نفس کشیدن در یکی از آلوده‌ترین هواهای جهان
در حال حاضر، مردم در بخش‌هایی از اندونزی هوایی را تنفس می‌کنند که شاید آلوده‌ترین هوای روی کره زمین باشد. با شدت گرفتن پدیده تاریخی و کم‌سابقه ال‌نینو در سال ۲۰۲۶، بخش‌هایی از جنوب شرق آسیا با بحرانی فاجعه‌بار در زمینه آلودگی هوا روبه‌رو شده‌اند. دود ناشی از آتش‌سوزی‌ها، غلظت ذرات بسیار ریز و خطرناکی به نام PM2.5 را به سطحی وحشتناک رسانده است؛ بحرانی که سلامت عمومی را به‌شدت تهدید می‌کند و جان میلیون‌ها نفر را در معرض خطر قرار داده است. سازمان جهانی بهداشت (WHO) حداکثر میزان قابل‌قبول این ذرات را در میانگین ۲۴ ساعته، ۱۵ میکروگرم در هر مترمکعب هوا تعیین کرده است. اما در مناطق دودگرفته اندونزی، میزان این ذرات در سال جاری بارها از ۵۰۰ میکروگرم عبور کرده و حتی در برخی نقاط به بیش از هزار میکروگرم رسیده است؛ یعنی بیش از ۶۵ برابر حد مجاز تعیین‌شده توسط سازمان جهانی بهداشت!
این دیگر آلودگی معمولی هوا نیست که در یک روز مه‌آلود و آلوده در شهرهای بزرگ تجربه می‌کنیم. با جوی سمی و خطرناک روبه‌رو هستیم که سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا آن را در طبقه «بسیار خطرناک» قرار می‌دهد. تنفس چنین هوایی می‌تواند عواقب جدی و گاه تأخیری داشته باشد؛ از جمله افزایش خطر حمله قلبی، سکته مغزی و انواع بیماری‌های تنفسی.
ریشه‌های بحران؛ وقتی طبیعت و دخالت انسان به هم می‌رسند
بحران امسال حاصل برخورد دو عامل است: رویدادهای شدید آب‌وهوایی و دهه‌ها تغییر و تخریب در ساختار طبیعی سرزمین اندونزی. ال‌نینوی کم‌سابقه امسال، خشکسالی طاقت‌فرسایی را در سراسر مجمع‌الجزایر اندونزی به راه انداخته و زمین‌ها را به‌شدت خشک و مستعد آتش‌سوزی کرده است.
اما باید به یک نکته مهم توجه کرد:
آب‌وهوا فقط جرقه این فاجعه را زده است؛ این شیوه مدیریت و بهره‌برداری انسان از زمین است که سوخت آن را فراهم کرده است. در گذشته، جنگل‌های استوایی مناطق پست که بر روی خاک مرطوب جنگلی رشد می‌کردند، به دلیل رطوبت طبیعی بالا، در برابر آتش‌سوزی مقاومت زیادی داشتند.
اما جنگل‌زدایی برای توسعه کشاورزی، تکه‌تکه شدن پوشش جنگلی و خشکاندن زمین‌های دارای رطوبت ، چهره این مناطق را به‌شدت تغییر داده و آنها را مستعد آتش‌سوزی کرده است. پیامدهای این تخریب حتی به مناطقی فراتر از زمین‌های مستقیماً تخریب‌شده یا خشک‌شده نیز سرایت می‌کند. به‌طوری‌که جنگل‌های دست‌نخورده مجاور مناطق آسیب‌دیده نیز بخشی از مقاومت طبیعی خود در برابر آتش را از دست می‌دهند. خشکسالی ناشی از ال‌نینو، این شرایط را تشدید کرده و زمینه را برای شعله‌ور شدن و گسترش آتش‌سوزی‌ها فراهم آورده است.
هزینه پنهان آتش‌سوزی تالاب‌های توربی؛
آزاد شدن کربنی که قرن‌ها در زمین محبوس بوده است
در بسیاری از مناطق این کشور، آتش زدن زمین روشی رایج برای آماده‌سازی اراضی کشاورزی، پاک‌سازی پوشش گیاهی کوتاه و حتی سوزاندن زباله‌های خانگی است. اما زمانی که این آتش‌ها در دوره خشکسالی روشن می‌شوند، ممکن است به پوشش گیاهی خشک‌شده سرایت کنند و از کنترل خارج شوند. نکته ترسناک ماجرا اینجاست که آتش‌سوزی در این زمین ها مانند آتش‌سوزی معمولی جنگل نیست. در این مناطق، آتش فقط روی سطح زمین شعله‌ور نمی‌شود؛ بلکه به اعماق خاک نفوذ می‌کند و به‌آرامی در لایه‌های زیرین زمین می‌سوزد. این آتش‌های زیرزمینی ممکن است هفته‌ها و حتی ماه‌ها ادامه پیدا کنند.
یکی از نگران‌کننده‌ترین پیامدهای این آتش‌سوزی‌ها، آزاد شدن کربن باستانی است؛ یعنی مواد آلی و بقایای گیاهی که صدها سال در دل زمین ذخیره شده و از ورود به چرخه جو در امان مانده بودند. این کربن پس از سوختن، وارد جو می‌شود و معمولاً دیگر فرصتی برای جذب مجدد آن از طریق رشد جنگل‌های آینده وجود ندارد؛ زیرا بسیاری از این زمین‌ها به کاربری کشاورزی تغییر داده شده‌اند.
فقط در سال جاری، آتش‌سوزی‌های اندونزی حدود ۱۷۵ میلیون تن کربن آزاد کرده‌است. این مقدار معادل سه‌چهارم انتشار سالانه دی‌اکسیدکربن ناشی از مصرف سوخت‌های فسیلی در اندونزی است؛ رقمی که حتی از مجموع انتشار سالانه دی‌اکسیدکربن ناشی از سوخت‌های فسیلی و فعالیت‌های صنعتی بریتانیا و فرانسه نیز بیش تر است.
عقب‌گردی تلخ پس از سال‌ها تلاش برای نجات طبیعت
شدت آتش‌سوزی‌ها و بحران آلودگی هوای سال ۲۰۲۶، عقب‌گردی نگران‌کننده پس از چند سال پیشرفت محسوب می‌شود. در سال‌های گذشته، میزان آتش‌سوزی‌ها در منطقه روندی کاهشی داشته است. بخشی از این موفقیت به مدیریت بهتر آتش‌سوزی‌ها و تلاش برای بازگرداندن رطوبت به زمین‌ها مربوط می‌شود؛ اقدامی که به آن «آب‌رسانی مجدد» یا Re-wetting گفته می‌شود.
هدف این اقدامات آن است که با بالا آوردن سطح آب و مرطوب نگه داشتن خاک، قابلیت اشتعال این زمین‌ها کاهش یابد. اما شدت بی‌سابقه ال‌نینوی امسال، این دستاوردها را با اختلال جدی مواجه کرده است. بر اساس تحلیل تصاویر ماهواره‌ای، تاکنون بیش از ۱۲۰ هزار مورد شناسایی نقاط داغ آتش‌سوزی در اندونزی ثبت شده است. این رقم اگرچه هنوز از سال ۲۰۱۵، یعنی یکی دیگر از سال‌های ال‌نینویی، کم تر است، اما هفت برابر آمار سال ۲۰۲۵ محسوب می‌شود.
بهای انسانی و اقتصادی؛ دودی که مرزها را نمی‌شناسد
هزینه انسانی و اقتصادی این بحران به‌شدت سنگین است و احتمالاً افراد زیادی در اثر پیامدهای تنفس دود سمی جان خود را از دست خواهند داد. این آلودگی تنها به مرزهای اندونزی محدود نمانده است. دود آتش‌سوزی‌ها بارها به کشورهای همسایه نیز رسیده و بخش‌هایی از مالزی، برونئی، جنوب تایلند و سنگاپور را در لایه‌ای از دود و مه غلیظ فرو برده است. پیامدهای سلامتی ناشی از دود آتش‌سوزی‌های طبیعی، محدود به مناطق نزدیک به محل حادثه نیست و می‌تواند در سراسر جهان اثرگذار باشد. در مقیاس جهانی، قرار گرفتن در معرض این آلودگی‌ها هر سال به بیش از یک میلیون مرگ زودرس کمک می‌کند؛ از جمله نزدیک به یک مورد از هر ده مرگ در کودکان زیر پنج سال.
از شناسایی آتش تا پیشگیری از فاجعه؛ آیا می‌توان جلوی تکرار این بحران را گرفت؟
نگران‌کننده‌تر اینکه احتمال دارد تعداد واقعی آتش‌سوزی‌ها در اندونزی حتی بیش تر از آمار اعلام‌شده باشد. دلیل این موضوع آن است که ماهواره‌ها در شناسایی آتش‌های زیرزمینی که با دمای پایین‌تری می‌سوزند، کارایی کم تری دارند. فناوری‌های جدیدی که برای شناسایی دقیق‌تر این نوع آتش‌سوزی‌ها طراحی شده‌اند، می‌توانند به مسئولان کمک کنند تا آتش را در مراحل اولیه شناسایی کرده و سریع‌تر به آن واکنش نشان دهند؛ البته به شرط آنکه اطلاعات به‌موقع در اختیار افراد و نهادهای مسئول قرار گیرد. با این حال، شناسایی بهتر و خاموش کردن آتش به‌تنهایی کافی نیست. در بسیاری از مناطق، مهم‌ترین اقدام، احیای زمین‌های خشک‌شده است تا این سرزمین‌ها دوباره رطوبت طبیعی خود را به دست آورند و در برابر آتش‌سوزی مقاوم شوند. در همین راستا، قرار است یک نهاد ملی جدید برای مدیریت زمین‌های توربی و جنگل‌های حرا در اندونزی تأسیس شود.
آینده‌ای نگران‌کننده؛ آتش زیر خاک همچنان زنده است
در حال حاضر، چشم‌انداز کوتاه‌مدت چندان امیدوارکننده نیست. خاموش کردن آتش‌هایی که به اعماق زمین‌ها نفوذ کرده‌اند، بسیار دشوار است و پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد پدیده ال‌نینوی سال ۲۰۲۶ تا پایان سال شدت بیش تری پیدا خواهد کرد. بحران کنونی سرانجام پایان خواهد یافت؛ اما پایان یافتن آتش‌سوزی‌ها به معنای پایان خطر نیست. برای جلوگیری از تکرار چنین فجایعی، اندونزی باید با عزمی جدی‌تر، زمین‌های توربی خود را احیا و از آنها محافظت کند. زیرا آنچه امروز در زیر خاک می‌سوزد، فقط بقایای گیاهان و درختان نیست؛ بلکه سرمایه طبیعی صدها سال است که در مدت کوتاهی به دود تبدیل می‌شود و آینده اقلیم زمین را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
چند مفهوم علمی
۱. پدیده ال‌نینو چیست؟
ال‌نینو یک پدیده اقلیمی طبیعی است که با گرم شدن غیرمعمول آب‌های سطحی بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی شکل می‌گیرد. این پدیده می‌تواند الگوهای بارش و دما را در نقاط مختلف جهان تغییر دهد. در اندونزی معمولاً احتمال خشکسالی را افزایش می‌دهد.
۲. زمین توربی یا پیت‌لند چیست؟
زمین توربی نوعی اکوسیستم طبیعی است که در آن بقایای گیاهان و مواد آلی، به دلیل رطوبت زیاد و کمبود اکسیژن، طی صدها یا هزاران سال به‌طور کامل تجزیه نمی‌شوند و به‌تدریج لایه‌های ضخیم مواد آلی تشکیل می‌دهند. این زمین‌ها مانند یک گاوصندوق طبیعی کربن عمل می‌کنند و مقادیر عظیمی کربن را در خود نگه می‌دارند.
۳. چرا آتش‌سوزی این زمین‌ها خطرناک‌تر است؟
چون وقتی این زمین‌ها خشک می‌شوند، آتش می‌تواند به اعماق خاک نفوذ کند. برخلاف آتش‌سوزی معمولی که ممکن است با خاموش شدن شعله‌ها پایان یابد، آتش توربی می‌تواند زیر سطح زمین همچنان به سوختن ادامه دهد. به همین دلیل، این اکوسیستم‌ها هم در ذخیره کربن و هم در تنظیم تعادل اقلیمی زمین نقشی بسیار مهم دارند.
و یک جمله برای تأمل: گاهی بزرگ‌ترین فاجعه‌های زیست‌محیطی با صدای مهیب و شعله‌های عظیم آغاز نمی‌شوند؛ بلکه آرام و بی‌صدا، در اعماق خاک اتفاق می‌افتند؛ جایی که طبیعت قرن‌ها برای ذخیره سرمایه‌اش زمان صرف کرده است و انسان می‌تواند آن را در چند هفته به دود تبدیل کند.