مشکل آب آشامیدنی در شهرستان شوش و راهکار فوری آن

پالایش آرام با ریگ (ماسه)-تصویر از greendesert.org

پالایش کند با ریگ (ماسه)-تصویر از greendesert.org

یکی از بهترین روش ها برای مقابله با مشکلات زیست محیطی، در هر کشوری، استفاده از ابزار های ساده، قابل دسترس در محل و کم هزینه است. با کمی به کار انداختن فکر و بهره برداری از سنت های موجود و با اندکی مدیریت می توان بسیاری از مشکلات را با استفاده از امکانات محدود محلی حل کرد بدون این که مدتها منتظر سرمایه گذاری های سنگین و دراز مدتی ماند که بسیاری از آنها با شرایط محلی و طبیعت منطقه سازگار نیستند.  نوشته ذیل که توسط یکی از همکاران سایت تهیه شده به یک نمونه از این موارد پرداخته است و راهکاری ارائه داده که می تواند زندگی مردمان بسیاری را تغییر دهد.

راهکاری برای حل مشکل آب آشامیدنی

اخیرا فیلمی از روستاهای بخش شاوور در شهرستان شوش در اینترنت داغ شده (ویدیو در پایان این صفحه) که مشکل مردم در دسترسی به آب آشامیدنی را نشان می دهد. بر خلاف دیگر جای های ایران که از کمبود آب رنج می برند، این مردم به آب دسترسی دارند ولی کیفیت این آب به دلیل رسوب های فراوان و آلودگی زیست شناختی بسیار پایین است. این مشکل باعث افزایش بیماری ها و دیگر مشکل های تندرستی در چنین جایی شده است. این فیلم نشان می دهد که چطور در برخی جا ها، آب آشامیدنی مردم همان آبی است که در آن رخت می شویند و چهارپایان در آن غوطه می خورند.

این است آب آشامیدنی ما

این است آب آشامیدنی ما

اما راهکار این مشکل چیست؟ به جز راهکارهای اساسی و بلند مدت مانند لوله کشی آب، چه راهکار موقتی می توان برای حل مشکل آب پیشنهاد کرد؟ مسلما می توان راه هایی را یافت که بتواند مردم روستا را از تا حد زیادی از این مشکل برهاند ولی این راه حل نیز نیاز به آموزش و کمی امکانات کم خرج دارد. یکی از ارزان ترین و موثرترین راه های تصفیه آب روشی است به نام “پالایش کند با ریگ (ماسه)” (slow sand filtration). در این روش، آب ناپاک که دارای ذره های رسوبی و باکتری و …. است را به درون بشکه ای که پر از ریگ (sand) ریز است ریخته و آب پالایش شده را از زیر بشکه با لوله ای در ظرف دیگری گردآوری می کنند. این لایه ریگ نه تنها به عنوان فیلتر عمل می کند بلکه پس از چند روز به علت  فعال شدن جانداران میکروسکوپی در لایه بالایی آن، می تواند گونه های مختلفی از باکتری ها و دیگر جانداران بیماری زا را نیز از بین ببرد (تا 99% میکروب ها البته اگر به درستی انجان شود). نکته مهم در ساختن این دستگاه این است که  می بایست در داخل بشکه همیشه مقداری آب باشد به طوری که تا کمی بالاتر از ریگ ها نیز آب جمع بشود. این کار برای زنده نگاه داشتن جانداران مفید میکروسکوپی در لایه زنده (بالایی) ریگ ها ضروری است. تصویر بالا ساختار بشکه را نشان می دهد. برای آب های بسیار گل آلود می توان ابتدا آب را با لوله و یا سطل به داخل حوضچه ای جابجا کرد تا پس از 24 ساعت کمی از گل و لای آب و دیگر ذرات درشت معلق آن کاسته شود. سپس لایه بالایی آب را می توان با انتقال به بشکه ها با  پالایش کند تصفیه کرد.  این بشکه ها را می توان براحتی و سریع و به تعداد مکفی بر پا کرد و در مناطقی که آب وجود دارد اما قابل شرب نیست، آب سالم را در اختیار مردم قرار داد. راهکار دیگر به کار بردن فیلتر های سرامیکی است که هم اکنون به قیمت ارزان در بسیاری جای ها از جمله آفریقا به فروش می رسد.

 

این نوشته در همه ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

1 پاسخ به مشکل آب آشامیدنی در شهرستان شوش و راهکار فوری آن

  1. behzad moulaei می‌گوید:

    روش های دیگری هم وجود دارد که مخصوص مناطق با سطح آب بالا (نظیر مناطق مجاور رودخانه ها) میتوان از آن استفاده کرد:

    چاه فلمن یا چاه‌های مخزنی گالری‌دار

    در زمینهای از جنس رسوبات سست منفصل شن و ماسه و یا قلوه سنگ با سطح آب نزدیک به سطح زمین ، اقتصادی ترین روش استحصال آب در حجم زیاد، حفاری یک حلقه چاه قائم دستی به قطر 2 تا 5 متر و تا عمق چند متر زیر سطح آب بمنظور انباشت آب ورودی از گالریهای افقی می‌باشد . دیواره و کف این چاه را با بتن عایق بندی و مستحکم می‌نمایند. سپس گالریهای افقی متعدد در جهات مختلف و با شیب خیلی ملایم و به ارتفاع حدود یک متر از کف چاه عمود بر دیواره چاه در داخل سفره آبدار حفر می‌نمایند. طول این گالریها ممکن است به بیش از 100 متر هم برسد.
    یکی از روشهای جدید احداث چنین چاه‌هائی استفاده از ماشینهای مخصوص می‌باشد. حفاری چاه قائم برای اعماق بیش از 20 متر می‌تواند با دستگاههای حفاری مخصوص صورت گیرد. در روش فلمن FELMAN متخصص سوئیسی لوله‌های فولادی مقاوم بقطر 8 الی 16 اینچ که در قسمت پیشرو دارای یک مخروط فولادی بسیار مقاوم نوک تیز سوراخ دار می‌باشد، به کمک دستگاه‌های پرس هیدرولیکی با فشار حدود 70 کیلوگرم بر سانتی متر مربع در دیواره چاه و عمود بر آن در جهات مختلف و بطور شعاعی در داخل ماسه‌های سفره آبی و با شیب بسیار ملایم فرو برده می‌شود.
    هنگام فرو بردن لوله فولادی، ماسه‌های سفره آبدار به همراه آب از راه سوراخهای مخروط پیشرو وارد لوله فولادی کم قطر تری که در وسط لوله فولادی‌هادی تعبیه شده، می‌گردد و همراه جریان آب از داخل این لوله وارد چاه اصلی مادر یا چاه جمع کننده می‌شود و توسط پمپ آب از درون چاه تخلیه می‌گردد. این عمل باعث می‌شود تا لوله با نیروی کمتری در زمین فرو رود بطوریکه می‌توان این لوله‌ها را تا حدود 80 متر در زمین‌های از جنس رسوبات دانه ریز ماسه‌ای فرو برد.
    در خاتمه کار، لوله مشبک متناسب با قطر لوله‌هادی و به قطر 7 الی 14 اینچ وارد لوله‌هادی نموده و آنگاه لوله‌هادی را بیرون می‌کشند. سطح مشبک در ارتباط با دانه بندی سازند از 20 تا 30 درصد کل سطح لوله را شامل می‌شود.

    عمق چاه عمودی معمولاً تا 30 متر می‌رسد که امروزه با کمک روشهای حفاری نوین چاه‌های عمودی تا عمق 60 متر نیز حفاری می‌شوند و سطح آب از این بابت عامل محدود کننده عمق حفاری نمی‌باشد. بلکه جنس رسوبات آبرفتی و سختی و نرمی‌زمین عامل اصلی تعیین کننده حفاری می‌باشد.
    این نوع چاهها در بستر آبرفتی رودخانه‌های دائمی‌و یا آبرفتهای با سطح آب زیر زمینی کم عمق با ضخامت کم حدود 3 تا 4 متر و گسترش محدود قابلیت بهره برداری بسیار زیادی دارند در حالیکه چاه‌های عمیق در لایه‌های کم ضخامت کارآیی ندارند. بنابراین مطالعه سیستماتیک مکان یابی در رابطه با منابع آب زیرزمینی و سطحی منطقه، زمین شناسی و توپوگرافی و هیدرولوژی ناحیه، وضعیت آبدهی سالیانه و حداقل و حداکثر دبی، ابعاد هندسی شیب و دانه بندی بستر اهمیت خاصی دارد. در مرحله بعدی برای مشخص کردن وضعیت آبدهی زمین و ضرایب هیدرودینامیکی لایه آبدار یک حلقه چاه اصلی بقطر 12 اینچ تا برخورد به سنگ کف برای آزمایش پمپاژ و 2 تا 4 حلفه چاه پیزومتر برای اندازه گیری سطح آب زیرزمینی بهنگام آزمایش پمپاژ، حفاری می‌شود. براساس نتایج بدست آمده محل چاه مخزنی، عمق و قطر آن و همچنین طول کوره‌های افقی و حدود آبدهی مشخص می‌شود و عملیات اجرائی بشرح ذیل صورت می‌گیرد:
    ابتدا یک حلقه فولادی با لبه تیز برنده و به ارتفاع یک متر و باندازه قطر خارجی چاه که اصطلاحاً چاقو نام دارد، در روی زمین و محل حفاری قرار می‌گیرد. این حلقه پیشرو باعث سهولت حفاری و پایین رفتن بدنه بتنی چاه می‌گردد. اولین حلقه بتنی مسلح را بر روی آن قالب بندی و بتن ریزی می‌کنند. سپس اقدام به حفاری و تخلیه مواد موجود درون حلقه می‌نمایند. این عمل سبب پایین رفتن چاقو فولادی و حلقه بتونی مستقر بر روی آن می‌گردد. این کار تا رسیدن به عمق مورد نظر ادامه می‌یابد.
    دقت و مهارت در اجرای کار از شرایط ضروری برای جلوگیری از کج شدگی چاه و یا ریزش زمین و از بین رفتن ماحصل کار می‌باشد. در اولین حلقه بتونی که در پایین ترین نقطه چاه قرار دارد چند دریچه به فواصل مشخص در یک یا چند ردیف به منظور انجام حفاری‌های افقی و زهکشی آب از سفره آبدار، قرار می‌دهند. در خاتمه حفاری چاه قائم کف آنرا بتون می‌نمایند تا از فرار آب جلوگیری شود و در ضمن ماشین آلات حفاری افقی را بتوان مستقر نمود.
    بعد از استقرار ماشین حفاری افقی در مقابل دریچه‌ها یک شاخه لوله فولادی 10 اینچ به طول 3 متر که بر سر آن یک مته حفاری دایره‌ای پیشرو بسته شده است، از درون دریچه دیواره بتن توسط فشار جک‌های هیدرولیکی بنام Pipe jaking به درون زمین فرو می‌کنند. لوله‌های بعدی را به این لوله بسته و به همین ترتیب به درون زمین فرو می‌کنند. این لوله‌ها را ‌هادی می‌نامند و در خاتمه حفاری گالری افقی، لوله‌های مشبک از جنس پلی استابیون مقاوم در درون آن کار می‌گذارند و سپس لوله‌های فولادی را یکی یکی بیرون می‌آورند. این لوله های مشبک، کار زهکشی آب از سفره زیر زمین را به درون چاه بعهده دارد و قطر آن معمولاً 2 اینچ کمتر از لوله‌هادی است.
    طول گالری‌های افقی در صورتیکه به موانعی مثل تخته سنگ و یا تنه درختان قطور برخورد ننماید با توجه به بافت زمین و بسته به قدرت دستگاه حفاری بین 30 تا 50 متر می‌باشد.
    پس از پایان عملیات حفاری گالری‌های افقی، در دهانه خروجی آنها به داخل چاه قائم یک شیر فلکه که از سطح زمین قابل باز و بسته شدن باشد، نصب می‌نمایند.
    میزان آبدهی این چاه‌های مخزنی بین 200 تا 400 لیتر در ثانیه و در شرایط مناسب تا 1000 لیتر در ثانیه نیز می‌رسد. بعد از آماده شدن چاه ابتدا کار توسعه با باز کردن شیر فلکه هر گالری و خروج آب ازداخل آن به درون چاه قائم تا خارج شدن شن و ماسه و گل و لای همراه آب و صاف شدن آن صورت می‌گیرد و این کار به نوبت برای هر گالری انجام می‌شود.
    سپس اقدام به آزمایش پمپاژ و تعیین آبدهی مجاز چاه می‌نمایند.
    چاه مخزنی میاندوآب در ساحل زرینه رود بیش از 1000 لیتر در ثانیه و چاه مخزنی ساحل زاینده رود اصفهان بیش از 500 لیتر در ثانیه آبدهی دارد.
    بطور کلی اگراستحصال حجم زیادی آب از یک لایه آبرفتی با ضخامت کم مورد نظر باشد، حفر این نوع چاهها به دلیل تماس بسیار زیاد گالری‌های افقی با پایین ترین سطح لایه آبدار، جوابگوی این نیاز می‌باشد.
    چون آب استحصالی از پایین ترین قسمت لایه آبدار صورت می‌گیرد لذا عمل تصفیه فیزیکی و رسوب‌گیری مواد معلق توسط زمین بخوبی انجام می‌شود و حتی با وجود آب آلوده سطحی می‌توان آب بهداشتی و تمیز از لایه‌های زیرین برداشت نمود.
    حتی در مناطق دارای آب شور چنانچه یک رودخانه آب شیرین در جریان باشد می‌توان به این وسیله از لایه‌های آبرفتی رودخانه حاوی آب شیرین استفاده نمود و حال آنکه حفر چاه عمیق در این مناطق اکثرا با شکست مواجه می‌شود.
    علیرغم هزینه اولیه بالا برای احداث این قبیل چاه‌های مخزنی در موارد بسیاری می‌توانند کاملا اقتصادی و مقرون به صرفه باشند. عمر چاه عمودی بتنی بیش از 100 سال و عمر گالری‌های افقی بین 30 تا 50 سال است که قابل بازسازی و استفاده مجدد است. آب استحصالی صاف و بهداشتی بوده و احتیاج به احداث تصفیه خانه با هزینه سنگین و گزاف ندارد. هزینه نگهداری ناچیز و بهره برداری آن در حد مصرف انرژی پمپ‌ها است. در مقایسه با چاه‌های عمیق نیز بسیار اقتصادی می‌باشد. طول عمر زیاد، آبدهی بالا معادل تا 15 حلقه چاه عمیق، شعاع حریم کم و بهره برداری آسان و از همه مهمتر قابل اجرا بودن در زمینهای آبرفتی با ضخامت کم از مزایای این چاه‌های مخزنی است.

    امید وارم مورد استفاده قرار گیرد.ضمنا این چاه ها در اشل های کوچکتر کاملا قابل اجرا میباشد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته های دیگر
مدرسه طبیعت
دکتر غلامعلی بسکی جراح زنان و فعال زیست محیطی
Caracal_Iran_Lorestan_release1